Op 8 september 2025 vond in de Cuypersbibliotheek de Masterclass Publiek Domein plaats. Dit initiatief van de werkgroep Publiek Domein bracht erfgoedprofessionals samen om kennis te delen en in gesprek te gaan over de juridische kaders rond auteursrecht en het belang van open toegang tot erfgoedcollecties.
Publiek domein als uitgangspunt
Jurist Maarten Zeinstra (Open Nederland) nam de deelnemers mee in de basisprincipes van het publiek domein. Hij benadrukte dat publiek domein de regel is en auteursrecht de uitzondering. Auteursrecht, naburige rechten en databankenrecht zetten het publiek domein tijdelijk “op slot”, maar deze rechten zijn eindig. Zo vervalt auteursrecht doorgaans 70 jaar na de dood van de maker, naburige rechten na 50 jaar en databankenrecht na 15 jaar.
Aan de hand van aansprekende voorbeelden – van de werken van Jane Austen en de manuscripten van Anne Frank tot recente AI-gegenereerde kunstwerken – liet Maarten zien hoe complex het bepalen van rechten in de praktijk kan zijn. Hij maakte duidelijk dat feiten en ideeën nooit onder het auteursrecht vallen, en dat ook bij digitale kopieën (zoals scans of foto’s van 3D-objecten) goed moet worden gekeken welke rechten wel of niet gelden.
Omdat het vaststellen van rechten vaak ingewikkeld is, wees Maarten op praktische hulpmiddelen. Zo biedt outofcopyright.eu een beslisboom om te bepalen of een werk publiek domein is. Daarnaast zijn er platforms zoals regeljerechten.nl voor informatie over rechtenbeheer, en projecten als Wiki Loves Public Domain, een internationale fotowedstrijd die erfgoedinstellingen helpt om het publiek domein beter zichtbaar te maken via Wikipedia, Wikimedia Commons en Wikidata.
De aanpak van het Rijksmuseum
Na de juridische context presenteerde Shannon van Muijden hoe het Rijksmuseum in de praktijk met rechten omgaat. Het Rijksmuseum heeft een informatie- en databeleid en volgt daarbij de FAIR-principes (Findable, Accessible, Interoperable, Re-usable). Dit betekent dat data niet alleen beschikbaar, maar ook bruikbaar en herbruikbaar moet zijn, zodat onderzoekers, ontwikkelaars en het brede publiek ermee aan de slag kunnen. Tegelijkertijd wordt zorgvuldig omgegaan met gevoelige informatie, zoals portretrecht.
Van de bijna 900.000 objecten in de collectie van het museum staat inmiddels 93% online. Deze werken zijn grotendeels voorzien van een Public Domain Mark of een Creative Commons Zero (CC0)-licentie. Rechteninformatie wordt systematisch vastgelegd in de collectiebeheersoftware Axiell Collections, zowel voor objecten als voor de bijbehorende metadata.
Tijdens de bijeenkomst was er veel gelegenheid voor vragen en discussie. Het aanwezige publiek maakte hier ruim gebruik van, waardoor er een levendig gesprek ontstond over de juridische en praktische kanten van open toegang tot erfgoedcollecties.
Vooruitblik
De masterclass maakte duidelijk dat kennis van het publiek domein essentieel is voor musea die hun collecties duurzaam en open beschikbaar willen maken. De volgende gelegenheid om dit onderwerp verder te verkennen is Publiek Domein Dag, op 9 januari 2026.
De slides van de presentatie zijn hier te bekijken: http://ip-squared.com/20250908
Deze bijdrage is geschreven door: Shannon van Muijden