Auteur: Maarten Zeinstra

Geplaatst op

Masterclass Publiek Domein 2025 in de Cuypersbibliotheek

Op 8 september 2025 vond in de Cuypersbibliotheek de Masterclass Publiek Domein plaats. Dit initiatief van de werkgroep Publiek Domein bracht erfgoedprofessionals samen om kennis te delen en in gesprek te gaan over de juridische kaders rond auteursrecht en het belang van open toegang tot erfgoedcollecties.

Foto: “Masterclass Publiek Domein 2025” / Siepke van Keulen

Publiek domein als uitgangspunt

Jurist Maarten Zeinstra (Open Nederland) nam de deelnemers mee in de basisprincipes van het publiek domein. Hij benadrukte dat publiek domein de regel is en auteursrecht de uitzondering. Auteursrecht, naburige rechten en databankenrecht zetten het publiek domein tijdelijk “op slot”, maar deze rechten zijn eindig. Zo vervalt auteursrecht doorgaans 70 jaar na de dood van de maker, naburige rechten na 50 jaar en databankenrecht na 15 jaar.

Aan de hand van aansprekende voorbeelden – van de werken van Jane Austen en de manuscripten van Anne Frank tot recente AI-gegenereerde kunstwerken – liet Maarten zien hoe complex het bepalen van rechten in de praktijk kan zijn. Hij maakte duidelijk dat feiten en ideeën nooit onder het auteursrecht vallen, en dat ook bij digitale kopieën (zoals scans of foto’s van 3D-objecten) goed moet worden gekeken welke rechten wel of niet gelden.

Omdat het vaststellen van rechten vaak ingewikkeld is, wees Maarten op praktische hulpmiddelen. Zo biedt outofcopyright.eu een beslisboom om te bepalen of een werk publiek domein is. Daarnaast zijn er platforms zoals regeljerechten.nl voor informatie over rechtenbeheer, en projecten als Wiki Loves Public Domain, een internationale fotowedstrijd die erfgoedinstellingen helpt om het publiek domein beter zichtbaar te maken via Wikipedia, Wikimedia Commons en Wikidata.

De aanpak van het Rijksmuseum

Na de juridische context presenteerde Shannon van Muijden hoe het Rijksmuseum in de praktijk met rechten omgaat. Het Rijksmuseum heeft een informatie- en databeleid en volgt daarbij de FAIR-principes (Findable, Accessible, Interoperable, Re-usable). Dit betekent dat data niet alleen beschikbaar, maar ook bruikbaar en herbruikbaar moet zijn, zodat onderzoekers, ontwikkelaars en het brede publiek ermee aan de slag kunnen. Tegelijkertijd wordt zorgvuldig omgegaan met gevoelige informatie, zoals portretrecht. 

Van de bijna 900.000 objecten in de collectie van het museum staat inmiddels 93% online. Deze werken zijn grotendeels voorzien van een Public Domain Mark of een Creative Commons Zero (CC0)-licentie. Rechteninformatie wordt systematisch vastgelegd in de collectiebeheersoftware Axiell Collections, zowel voor objecten als voor de bijbehorende metadata.

Tijdens de bijeenkomst was er veel gelegenheid voor vragen en discussie. Het aanwezige publiek maakte hier ruim gebruik van, waardoor er een levendig gesprek ontstond over de juridische en praktische kanten van open toegang tot erfgoedcollecties.

Vooruitblik

De masterclass maakte duidelijk dat kennis van het publiek domein essentieel is voor musea die hun collecties duurzaam en open beschikbaar willen maken. De volgende gelegenheid om dit onderwerp verder te verkennen is Publiek Domein Dag, op 9 januari 2026.

De slides van de presentatie zijn hier te bekijken: http://ip-squared.com/20250908

Deze bijdrage is geschreven door: Shannon van Muijden

Geplaatst op

Vrijgekomen werken

Op 1 januari 2019 komen er weer veel werken in het publiek domein waarvan alle makers meer dan 70 jaar geleden overleden zijn. Op deze pagina verzamelen we links naar deze werken van verschillende culturele instellingen.

Publiceer je in 2019 ook nieuwe werken in het publieke domein? Neem dan contact met ons op via info@creativecommons.nl.

Rijksmuseum

Het Rijksmuseum heeft een lijst voorbereid met makers die in 1948 overleden zijn. Werken waarvan zij de enige maker zijn kun je hier vinden.

Koninklijke Bibliotheek

De Koninklijke Bibliotheek heeft een lijst met 121 auteurs samengesteld. Al deze auteurs zijn in 1948 overleden waardoor delen van hun werk per 1 januari 2019 publiek domein zijn geworden. Deze lijst kan je hier vinden.

Geplaatst op

Rijksmuseum

Het Rijksmuseum heeft in zijn collectie kunstwerken van 64 mensen die in 1947 overleden zijn. Werken van deze kunstenaars worden in de komende tijd op hoge resolutie beschikbaar op de website van het Rijksmuseum. Onderaan deze pagina staat deze lijst.

Han van Meegeren

Van de kunstenaars waarvan het Rijksmuseum werken in zijn collectie heeft is Han van Meegeren één van de meest interessante. De meestervervalser van Meegeren vervalste onder andere werken van Johannes Vermeer.

De vervalsingen van Han van Meegeren bieden een uniek perspectief op het juridisch concept van originaliteit, welke een belangrijk vereiste is voor verkrijgen van het auteursrecht.

Portret van een man, Han van Meegeren, 1930 – 1940, geschilderd in de trant van Gerard ter Borch.

Via onderstaande links zoek op je de naam van de kunstenaars op de site van het Rijksmuseum:

Geplaatst op

Wikidata

WikiData is een ambitieus project van de Wikimedia gemeenschap om een database aan te leggen vol met gestructureerde data die extern verifieerbaar is. Deze database heeft meer dan 42 miljoen verschillende items over diersoorten, concepten uit de wetenschap, bekende mensen, etc.

Aan deze database kan je vragen stellen via ‘SPARQL‘. Het is dus mogelijk daar op te vragen welke mensen bekend zijn in Wikidata die overleden zijn in 1947.

Wij gebruikten deze query om tot een lijst met ongeveer 100 bekende Nederlanders te komen:

#Selects all people 
# who's country of citizenship was the Netherlands 
# and who died in 1947
SELECT ?h ?hLabel ?date
WHERE
{
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en,nl". }
 ?h wdt:P31 wd:Q5 .
 ?h wdt:P27 wd:Q29999 .
 ?h wdt:P570 ?date .
 FILTER (?date < "1948-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime)
 FILTER (?date > "1946-12-31T00:00:00Z"^^xsd:dateTime)
}
ORDER BY ASC(?date)

Deze lijst met namen is niet compleet en kan bijvoorbeeld aangevuld worden met de lijst van namen van de Koninklijke Bibliotheek. Kijk op Wikidata hoe je informatie toe kan voegen.

Nederlandse Wikipediaan Romaine heeft een pagina samengesteld over public domain 2018. Duitse Wikipediaan ‘Gnum’ heeft een pagina over internationaal bekende mensen.

Namen

Geplaatst op

WO2 Open Data Depot

In het WO2 Open Data Depot project verzamelt Netwerk Oorlogsbronnen bronnen – foto’s, audiovisueel materiaal, voorwerpen en archiefstukken – rondom verschillende thema’s binnen de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Hou de website van het Netwerk Oorlogsbronnen in de gaten voor nieuw materiaal.

Er is veel onduidelijkheid over auteursrechten binnen erfgoedorganisaties.  Soms wordt er auteursrecht geclaimd door de erfgoedorganisatie, wanneer dit in werkelijk reeds vervallen is. Het WO2 Open Data Depot project probeert hierin duidelijkheid te scheppen door bronnen actief te bestempelen als publiek domein.

Zeker op het gebied van foto’s en audiovisueel materiaal ligt hier een grote uitdaging. Het ontstaan van publiek domein werken op 1 januari van het 71e jaar na het overlijden van de maker is lastig wanneer het gaat over de periode van 1940-1945. Een groot deel van de makers zou dan tijdens of binnen twee jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog overleden moeten zijn om het werk op dit moment in het publiek te doen belanden.

Een oplossing kan geboden worden door materiaal afkomstig van overheden, waarbij sommige werken – bijvoorbeeld besluiten en wetten – meteen in het publiek domein vallen. Daarnaast zullen werken, gemaakt door de overheid, waarbij wel auteursrecht geldt op 1 januari van het 71e jaar na publicatie in het publieke domein vallen. Op het gebied van de Tweede Wereldoorlog is dit is gunstig.

Publiek domein bij dienstverbanden korter

Tevens loont onderzoek naar dienstverbanden bij organisaties tijdens de Tweede Wereldoorlog, het auteursrecht ligt dan namelijk niet bij de maker zelf maar bij de organisatie. Deze uitzondering zorgt ervoor dat het auteursrecht op 1 januari van het 71e jaar na publicatie of zelfs creatie vervalt. Zo zijn een groot aantal foto’s van de Fotodienst der NSB reeds vrijgegeven als publiek domein door het Rijksmuseum via de Rijksstudio.

Publiek domein is niet overal hetzelfde

In andere landen vervalt het auteursrecht op werken van de overheid of organisaties soms zelfs nog sneller, zoals in Groot-Brittannië en Canada op 1 januari van het 51e jaar na publicatie. Denk hierbij aan materiaal afkomstig van de geallieerde legers, met prachtige beelden van de bevrijding van Nederland in 1944 en 1945.

Een mooi voorbeeld vormt de Library and Archives Canada, hier is een schat aan beelden van de bevrijding van Nederland te vinden. De foto’s zijn gemaakt door leden van het Canadese leger vóór 1 januari 1949, waardoor deze zich in het publiek domein bevinden. Voor gebruik op Wikipedia geldt: het werk moet in zowel in het land van herkomst – Canada –, als in de Verenigde Staten publiek domein zijn. Hier zijn ook meteen problemen te vinden op het gebied van tegenstrijdigheden en dubieuze claims. Zo staat ondanks de publiek domein status van een afbeelding, de collectiewebsite vermeldt dat de rechten verlopen zijn, toch een disclaimer op Wikipedia vermeldt: ’Library and Archives Canada does not allow free use of its copyrighted works’.

Prachtige voorbeelden van het WO2 Open Data Depot

Credit: Capt. Jack H. Smith / Canada. Dept. of National Defence / Library and Archives Canada / PA-144493 (Publiek Domein, Libaray and Archives Canada). Foto van Nederlandse kinderen op een Canadese Sherman tank van de Lord Strathcona’s Horse troepen in Harderwijk op 19 april 1945.

Credit: G. Barry Gilroy/Canada. Dept. of National Defence/Library and Archives Canada/PA-161933 (Publiek Domein, Libaray and Archives Canada). Foto van de Duitse generaal Johannes Blaskowitz terwijl hij bewaakt wordt door Private Howard Heath op het Canadese hoofdkwartier in Apeldoorn op 14 juni 1945.

Credit: G. Barry Gilroy/Canada. Dept. of National Defence/Library and Archives Canada/PA-161933 (Publiek Domein, Libaray and Archives Canada). Foto gemaakt door Canadese bevrijders op 17 april 1945, vlak na de bevrijding van Apeldoorn, van de arrestatie van collaborateurs.

Credit: Lieut. Barney J. Gloster / Canada. Dept. of National Defence / Library and Archives Canada / PA-192022 (Publiek Domein, Libaray and Archives Canada). Foto van Canadese troepen nabij Nijmegen op 22 januari 1945. De infanterie van The Queen’s Own Rifles dragen Britse winter camouflage pakken.

Over het Netwerkoorlogsbronnen

Het Netwerk Oorlogsbronnen wordt gefaciliteerd door het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en gefinancierd door het Ministerie van VWS, Vfonds en VSBfonds.